Gece Refakatçisi: Yaşlı ve Hastanın Gece Boyu Yanında

Tuvalete kalkış

Gece idrara kalkmak, yaşlılarda düşmelerle ilişkili bulunmuş bir durumdur: izlem çalışmalarını birleştiren bir meta-analizde gece idrara kalkanlarda düşme riski yaklaşık 1,2 kat yüksek çıkmıştır. Yazarlar, bu ilişkinin doğrudan bir neden-sonuç ilişkisi olduğunu gösteren kanıtı çok zayıf bulur. Yine de gece kalkışında düşmeyi kolaylaştıran etkenler bellidir: ABD Ulusal Yaşlanma Enstitüsü (NIA), hızlı ayağa kalkmanın tansiyonu düşürüp dengeyi bozabileceğini, idrar kaçırma gibi tuvalete acele ettiren durumların da düşme olasılığını artırabileceğini belirtir.

Refakatçi bu yüzden her kalkışta aynı sırayı izler: ışığı açar, kişiyi önce yatağın kenarında oturtur, kaymaz terliğini giydirir, varsa yürüteci eline verir, tuvalette tutunacağı yeri gösterir ve dönüşte yatağına yerleşene kadar yanında kalır. Kalkışlar çok sıksa yatak başına oturaklı sandalye ya da idrar kabı konup konmayacağına aile, hemşire ya da hekimle birlikte karar verilir. Akşam sıvısını azaltmak da akla gelir; ancak İngiltere’nin klinik rehber kurumu NICE, hastanede ve bakım kurumlarında kalan yaşlılarda deliryumu önlemek için yeterli sıvı alımının sağlanmasını ister. Sıvıyı kısma kararı refakatçinin değil, hekimindir.

Düşme olduğunda

Düşen kişiyi hemen kaldırmaya çalışmak içgüdüseldir, ama ilk iş yaralanmaya bakmaktır. İngiltere Ulusal Sağlık Servisi (NHS), başını, boynunu, sırtını ya da kalçasını incitmiş olabilecek ya da kalkamayan kişi için acil yardım çağrılmasını; kalkabilecek durumdaki kişiye dikkatle yardım edilmesini, ama tek başına kaldırmaya çalışılmamasını öğütler. Türkiye’de bu çağrı 112’ye yapılır; beklerken kişi sıcak tutulur ve yalnız bırakılmaz. Yaralanma görünmese de düşme hekime anlatılır, çünkü NHS düşme yaşayan kişinin hekime görünmesini önerir.

Düşmeye karşı akla gelen önlemlerden biri yatak kenarlığıdır. ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA), kenarlıklarla ilgili sıkışma, boğulma ve düşme kaynaklı ölüm ve yaralanma bildirimleri aldığını; kafa karışıklığı, huzursuzluk, demans, Parkinson, inme ya da düşük tansiyonu olan kişilerde riskin daha yüksek olduğunu belirtir. Kuruma göre kenarlık, düzgün bir gözetimin yerine kullanılmamalıdır; yatağı yere olabildiğince yaklaştırmak ve yuvarlanmayı önleyen destekler, sayılan seçenekler arasındadır. Kenarlık kararını refakatçiye bırakmayın, hekim ya da hemşireyle birlikte verin.

Kafa karışıklığı ve uykusuzluk

Gece yarısı uyanan yakınınız nerede olduğunu bilemeyebilir, eve gitmek isteyebilir ya da yanındakini tanımayabilir. Burada iki durumu ayırmak gerekir. Demansı bilinen bir kişide huzursuzluğun gün ışığı azalırken artması tanıdık bir örüntüdür; NIA buna gün batımı sendromu (sundowning) der ve düzenli bir gün, gün ışığı, gün içinde hareket, akşam kafeinden ve geç saatte uzun şekerlemeden kaçınmayı önerir. Bu gündüz düzeni Alzheimer bakıcısı sayfasında ayrıca ele alınıyor. Daha önce görülmemiş, saatler ya da günler içinde başlayan kafa karışıklığı ise başka bir durumdur: NHS, birden başlayan kafa karışıklığında (deliryum) acil yardım çağrılmasını ister ve olası nedenler arasında idrar yolu enfeksiyonunu, inmeyi, diyabetlilerde düşük kan şekerini, kafa travmasını ve ilaçları sayar.

İki durumda da refakatçinin tutumu aynıdır: yanında kalmak, kim olduğunu ve nerede olduklarını kısa cümlelerle söylemek, soru yağmuruna tutmamak, tartışmamak ve güvenlik gerektirmedikçe hareketini kısıtlamamak. Farkı yaratan, değişikliği zamanında fark edip bildirmektir.

Uyumayan yaşlıya bir uyku ilacı vermek kolay bir çözüm gibi görünebilir. Amerikan Geriatri Derneği’nin Beers Kriterleri, benzodiazepin grubu ilaçların yaşlılarda bilişsel bozulma, deliryum, düşme ve kırık riskini artırdığını; zolpidem gibi uyku ilaçlarının da benzer yan etkiler taşıdığını ve uykuyu ancak az miktarda iyileştirdiğini belirtir. Gece refakatçisi ilaç vermeye kendisi karar vermez, dozu değiştirmez; yalnızca hekimin yazdığı ilacı yazılı doz ve saatte verir.

Aile ne zaman gece aranır, ne sabaha kalır?

Aşağıdaki durumlardan birinde refakatçi 112’yi aradıktan sonra kişinin yanından ayrılmaz, ev karanlıksa ışıkları açar, kullandığı ilaçları bir araya toplar ve biliniyorsa alerjilerini ekibe söyler; bu adımlar, NHS’nin ambulans ekibine yardım için önerdikleri arasındadır. Yakınınızın demansı varsa, NIA’nın önerdiği gibi bunu çağrıda söyler.

Hastanede refakatçinin kalıp kalamayacağına aile değil hastane karar verir. Hasta Hakları Yönetmeliği’ne göre refakatçi, mevzuatın ve kurumun imkânlarının elverdiği ve hastanın sağlık durumunun gerektirdiği ölçüde, tedaviden sorumlu hekimin uygun görmesiyle bulundurulabilir; bunun nasıl uygulanacağını her kurum kendi düzenler. Bu yüzden bakıcıyla anlaşmadan önce servise şunları sorun:

• Hekim refakatçi kalmasını uygun görüyor mu, aynı anda kaç kişi kalabiliyor?
• Refakatçinin adı kaydediliyor ya da refakatçi kartı veriliyor mu; gece aile ile bakıcı arasında nöbet değişimi mümkün mü?
• Çok yataklı odada kalınacaksa refakatçinin kadın ya da erkek olmasıyla ilgili bir kural var mı?

SGK kapsamındaki yatışlarda hekim refakati tıbben gerekli gördüğünde, refakatçinin yatak ve yemek gideri, hastane bunu Sosyal Güvenlik Kurumu’na faturaladığında karşılanır (Sağlık Uygulama Tebliği, 2.6.3). Bakıcıya ödenen ücret bunun dışındadır ve aileye aittir.

Serviste tıbbi işlerin tamamı hemşire ve hekimdedir: serumun hızını, oksijeni ya da monitörü ayarlamak, ilaç vermek refakatçinin işi değildir; gece fark ettiği her değişikliği hemşire ziliyle bildirir. Refakatçinin gece katkısı başka yerdedir. NICE, hastanede yatan kişilerden 65 yaş ve üstündekileri, demansı ya da bilişsel bozukluğu olanları, kalça kırığı ya da ağır hastalığı olanları deliryum açısından riskli sayar. Önlem olarak saatin ve takvimin görünür olmasını, kişiye nerede olduğunun anlatılmasını, aile ziyaretlerini, yeterli sıvı alımını, gözlük ve işitme cihazının kullanılmasını ve uyku saatlerinde gürültünün azaltılmasını önerir. Bu tür önlemlerin standart olarak uygulandığı bir servisi olağan bakım veren iki servisle karşılaştıran ve 70 yaş ve üstü 852 hastayı kapsayan kontrollü bir çalışmada deliryum, önlem uygulanan grupta yüzde 9,9, olağan bakımda yüzde 15 oranında görülmüştür.

Gözlüğü ve işitme cihazını hazır tutan, hekimin koyduğu bir sıvı sınırı yoksa suyu uzanılacak yere koyan, telefonu ve televizyonu sessizde tutan, gece uyanan hastaya kim olduğunu ve nerede olduğunu hatırlatan, ani bir değişikliği hemşireye hemen söyleyen bir refakatçi, bu önlemlerin gece de sürmesine yardım eder. Yatış birkaç günlükse ya da gündüz de refakat gerekiyorsa hastane refakatçisi sayfasına bakın.