Alzheimer Hasta Bakıcısı ve Demans Bakımı

Demanslı birine bakmak, genel yaşlı bakımından farklı bir beceri ister: aynı soruyu onuncu kez aynı sakinlikle cevaplamak, kapıya yönelen birini tartışmadan yönlendirmek, “eşyamı aldın” suçlamasını üzerine almamak. Özgeçmişte “yaşlı bakımı” yazması bunu göstermez. Adaya daha önce Alzheimer ya da başka bir demans tanısı olan birine bakıp bakmadığını ve hastalığın hangi evresinde çalıştığını sorun. Türkiye Alzheimer Derneği’nin belediyeler ve Darülaceze ile düzenlediği yaşlı ve Alzheimer hasta bakımı personel eğitimleri gibi demansa özgü bir eğitim artıdır; ama belge, referansla doğrulanan deneyimin yerini tutmaz.

Tanışmada iletişim tarzına bakın

İyi bir demans bakıcısını, yakınınızla konuşurken izleyerek daha kolay tanırsınız. ABD Ulusal Yaşlanma Enstitüsü (NIA) ve Türkiye Alzheimer Derneği’nin iletişim önerileri, tanışmada dikkat edeceğiniz işaretlere dönüşür:

• Göz teması kurup adıyla hitap ediyor ve kendini tanıtarak başlıyor mu?
• Kısa cümleler kurup tek seferde tek soru soruyor mu; açık uçlu soru yerine “Çay mı içersiniz, ayran mı?” gibi seçenek sunuyor mu?
• Cevap için sabırla bekliyor mu; sözünü kesmekten ve hatasını düzeltmekten kaçınıyor mu?
• Çocukla konuşur gibi konuşmaktan ve yakınınızın yanında ondan üçüncü kişi gibi söz etmekten kaçınıyor mu?

Referans görüşmesinde sorulacaklar

Önceki aileyle konuşurken genel memnuniyetten çok somut durumları sorun:

• Hasta hangi evredeydi, geceleri uyanıyor muydu?
• Huzursuzluk ya da öfke anlarında bakıcı ne yapıyordu?
• İlaçları kim hazırlıyordu, aileye nasıl bilgi veriliyordu?
• Çalışma neden sona erdi?

Mülakatta sorulabilecek senaryolar

İyi cevapların ortak noktası tartışmamak, kişiyi utandırmamak ve güvenliği korumaktır.

1. “Gece ikide giyinip işe gitmesi gerektiğini söylerse ne yaparsınız?” Gerçeği düzeltmeye çalışan değil; duygusunu karşılayıp sakinleştiren, kapıyı güvende tutan ve dikkatini başka bir şeye yönlendiren bir cevap arayın.
2. “Sizi parasını almakla suçlarsa?” Üzerine alınmadan sakin kalmak, eşyayı birlikte aramak ve durumu aileye bildirmek.
3. “İlacını içmek istemezse?” Israr etmeden biraz sonra yeniden denemek, dozu değiştirmemek, ilacı ezmek ya da yemeğe karıştırmak için önce hekime veya eczacıya danışmak ve aileye haber vermek.
4. “Yemek yerken öksürüp boğulur gibi olursa?” Beslemeyi durdurmak ve dik oturtmak; nefes alamıyor ya da ses çıkaramıyorsa hemen 112’yi arayıp ilk yardım uygulamak; öksürük tekrarlıyorsa yutma güçlüğü için hekime bildirmek. NIA, yutma güçlüğü olan kişinin yemek boyunca ve yemekten sonra en az 20 dakika dik oturmasını öneriyor.

Yakınınız ileri evreye yaklaşıyorsa yataktan sandalyeye güvenli aktarma, yatakta pozisyon verme ve alt bakımı deneyimini de sorun. ABD’deki Alzheimer’s Association, aday görüşmelerinde ilk yardım bilgisini de sorulacaklar arasında sayıyor.

Dil: demans bakımında beklenenden önemli

Hastalık ilerledikçe kişi söyleneni anlamakta zorlanır. NIA, sonradan öğrenilmiş ikinci dilin unutulabildiğini ve kişinin yalnızca ana dilini anlar hale gelebildiğini belirtir. Bunun iki pratik sonucu var: Yakınınızın ana dili Türkçe değilse o dili konuşan bir bakıcı zamanla avantaja dönüşebilir. İngilizceyi sonradan öğrenmiş bir yakınınız için yalnızca İngilizce konuşan bir bakıcı, bugün anlaşabilseler bile ileride iletişimi zorlaştırabilir. Yabancı uyruklu adaylarda Türkçe konuşma düzeyini tanışmada yakınınızla birlikte deneyin.

Orta evreden itibaren yakınınızın evde tek başına kalması güvensizleşir. Bu, günün her saatinde evde birinin bulunması, gece uyanmaları sıksa geceleri de uyanık birinin olması demektir. Tek bir kişi bunu süreklilikle karşılayamaz: yatılı bakıcı da uyumak, dinlenmek ve izin kullanmak zorundadır.

Ev hizmetleri İş Kanunu’nun kapsamı dışında kalır; bakıcı ile aile arasındaki ilişkiye Türk Borçlar Kanunu’nun hizmet sözleşmesi hükümleri uygulanır. Buna göre işveren olan aile, bakıcıya her hafta bir tam gün tatil vermek, birlikte yaşanıyorsa yeterli yemek ve uygun bir barınak sağlamakla yükümlüdür. En az bir yıl çalışmış bakıcıya yılda en az iki hafta, 50 yaşından büyük bakıcıya en az üç hafta ücretli yıllık izin verilir. Yani yatılı bir bakıcıyla da haftalık tatil günü ve yıllık izin dönemi için ayrı bir plan gerekir.

Kurulabilecek üç düzen

• Gündüzlü bakıcı, geceleri aile: Gece uyanmaları seyrekse ve aileden biri aynı evde kalıyorsa yeterli olabilir.
• Yatılı bakıcı ve tatil günü için yedek: Bakıcının izinli olduğu gün aileden biri ya da bir hafta sonu bakıcısı devralır. Yatılı bakıcının kalacağı uygun bir oda da hazır olmalıdır.
• Gündüz ve gece için ayrı kişiler: Gece uyanmaları her gece tekrarlanıyorsa gündüz bakıcısına bir gece refakatçisi eklenir. Gündüzü tam bakımla geçen bir yatılı bakıcıdan her gece de kalkması beklenirse bu düzeni sürdürmek zorlaşır.

Gece sorunlarını hafife almamak gerekir: Türkiye Alzheimer Derneği’nde yayımlanan bir uzman yazısında, geceleri artan huzursuzluğun Alzheimer hastalarında hastaneye ve bakımevine yatışın en sık nedeni olduğu belirtiliyor.

Bakım veren ailenin payı

Bakıcı geldiğinde ailenin rolü bitmez, değişir: hekim kontrolleri, ilaç düzeni, bakıcının izin günleri ve beklenmedik durumlar ailede kalır. Dünya Sağlık Örgütü’ne göre demanslı kişilere bakan aile ve yakınlar dünya genelinde günde ortalama 5 saat bakım ve gözetim sağlıyor; bakım saatlerinin yüzde 70’ini kadınlar üstleniyor. NIA da Alzheimer bakımının çoğu zaman bir kişinin tek başına sağlayabileceğinden fazlasını gerektirdiğini hatırlatır.

• Her gün kısa da olsa kendinize ait bir mola planlayın; bakıcı desteği bunun için de vardır.
• Bakıcı hastalanırsa ya da ayrılırsa kimin devralacağını, yani bir B planını önceden belirleyin; yedek kişiyi acil durum yaşanmadan bir kez deneyin.
• Destek alın: Türkiye Alzheimer Derneği hasta yakınlarına yönelik bilgilendirme toplantıları düzenliyor; derneğin Şişli’deki Alzheimer Gündüz Yaşam Evi haftada beş gün ücretsiz hizmet veriyor.